فلسفه جنگ نابرابر

تاریخ را هرگز شاهدان واقعی آن نمی نویسند. برخلاف آنچه در تاریخ رسمی جنگ ایران و عراق نوشته شده، جنگ هفته ها پیش از ۳۱ شهریور ۵۹ و از مرزهای غربی کشور آغاز شد.

به گزارش گروه حماسه و دفاع مقدس خبرگزاری فارس، برای شروع جنگی تمام عیار که کمر فولادین ملتی را بشکند که سابقه ای درخشان و پرحادثه در رسیدن به خواسته های دشوار و به ظاهر غیر ممکن دارد، باید از پشتیبانی تبلیغاتی و نظامی قدرتمندی برخوردار بود. باید زمینه چینی های بسیاری کرد و هزینه هنگفتی برای آن پرداخت؛ این درست همان کاری بود که ابرقدرت زخم خورده از ایران با همکاری و مزدوری کشوری که همانند رئیس جمهور کودتا گرش گمنام بود و تحقیر شده، علیه ایران انجام داد. این بار شاهنشاهی گوش به فرمان نبود تا با لب تر کردنی از آن سوی اقیانوس مردم را زیر شکنجه و خفقان له کند، بلکه حکومت نوپای قدرتمندی ظهور کرده بود که باید به دست عواملی خائن به دولت نوظهورش سرنگون می شد. نقشه ها بسیار بود؛ حتی اگر این بازی شطرنجی که کدخدای جهانی به راه انداخته بود راه به جایی نمی برد، مسیرهای بهتر و آسانتری هم برای آنها وجود داشت، اما گاهی وقت ها مسیرهای آسان دشوارترین راه حل ها برای رسیدن به مقصود هستند؛ این درسی بود که دولت آمریکا در مواجهه با ایران با تمام وجود درک کرد.

*حمله گسترده عراق به مرزهای مهران مورد تایید قرار گرفت

اقدامات عراق امروز در غرب کشور همچنان به صورت درگیری های موضعی و اجرای آتش پاسگاهی ادامه یافت.

در قصر شیرین آب شهر قطع شده و ارتباط هنگ ژاندارمری قصرشیرین با کرمانشاه به علت قطع سیم های مخابرات مختل گردیده و ارتباط فقط از طریق بی سیم ۶۱۰ برقرار است.

با این حال به دلیل توقف حملات توپخانه ای عراق، این شهر و پاسگاه های تابع آن در طول شب گذشته تا نیمه امروز به طور نسبی اوضاع آرامی داشت، اما این آرامش دیری نپایید و در ساعت ۱۳ امروز (۱۴ شهریور) ارتش بعث عراق با آتش سنگین توپخانه به پاسگاه تپه رش حمله ور شد و میان قوای مهاجم عراقی و مدافعان ایران زدوخورد شدیدی رخ داد که در این درگیری یک نفر درجه دار شهید و ۵نفر از ماموران مجروح شدند.

در منطقه سومار نیز گروهان سومار گزارش می دهد:«در ساعت ۸:۳۰ دقیقه بامداد امروز، مجددا ارتش عراق پاسگاه های سه تپان، چقاشیرگه، سلمان کشته و سانواپا و نفت شهر را زیر آتش شدید توپخانه خود گرفت.»

در منطقه مرزی مهران در ساعت ۸:۵۰ دقیقه بامداد، افسر رابط پایگاه چهارم شکاری در مهران در یک تماس تلفنی از علائم وقوع حمله خبر داد و برای اطمینان بیشتر درخواست شناسایی هوایی کرد. با انجام دو پرواز، حمله گسترده عراق به مرزهای مهران مورد تایید قرار گرفت؛ اما گروهان های تابع هنگ ایلام این حمله را تایید نکردند.

در ساعت ۱۳ امروز درگیری بین پاسگاه های شور و شیرین، انجیره، نی خزر و هلاله با پاسگاه های کشور مجاور شروع و تا غروب ادامه بافت. نیروهای خودی با سلاح های سنگین ارتش به آتش دشمن پاسخ داده و به مقاومت پرداختند. در این درگیری یک دستگاه تانک عراق منهدم شد و بر اثر ترکش خمپاره دشمن یک تن مجروح و به بیمارستان ایلام منتقل گردید.

*ساعت ۲۲:۴۰ دقیقه امروز عراق وارد خاک ایران شد

به گزارش مرزبانی دهلران، در منطقه مقابل پاسگاه چلات ایران نیز که نیروهای عراقی امروز متحمل تلفات شدند، مجددا عراق اقدام به تقویت بیشتر نیرو و زرهی کرد. همچنین مقابل پاسگاه تلخاب تابع هنگ ژاندامری ایلام، سه دستگاه تانک و ۸دستگاه نفربر موضع گرفتند. این تانک ها و نفربرها در ساعت ۲۲:۴۰دقیقه امروز وارد خاک ایران شدند.

در زمینه تحرکات عراق در نزدیکی مرز خوزستان، گزارش امروز واحد اطلاعات و تحقیقات سپاه پاسداران اهواز حاکی است:«از مدتی پیش دولت بعثی عراق جاده مرزی خود را به یک جاده دیگر که از میان هور می گذرد وصل نموده. این جاده طوری ساخته شده که ارتفاع آن از دو متر به یازده متر می رسد و به صورت یک سد به عرض ۹متر درآمده و چنانچه باعث شود آب هور در دو طرف جاده جریان نیابد، برای ایران خطر برگشت آب به داخل خاک و نتیجتا روستاهای مرزی و مقداری از زمین های ایران زیر آب خواهد رفت و به علت شیب خاک به داخل کشور، این مسئله بسیار حائز اهمیت است. …»

*مسئولان نظامی، انتظامی و سیاسی استان خوزستان: در این شرایط حساس به وظیفه خطیر خود عمل کنید

با توجه به اخبار آن روز های پر حادثه جنگ به بیان فلسفه جنگ می پردازیم.

فلسفه جنگ

فلسفه جنگ زمینه‌ای از کوشش فلسفی است که قصد پاسخ دادن به پرسش‌هایی مانند این را دارد که: جنگ چیست و چگونه می‌توان آن را تعریف کرد؟ رابطهٔ بین روان انسان و جنگ چیست؟ تا چه حدی مسؤلیت وقوع جنگ به عهده انسان‌ها است؟

جنگ و صلح بخش مهمی از تاریخ زندگی بشر را تشکیل می‌دهد. تصاویر و داستان‌های مربوط به جنگ‌ها، تجاوزات و فتوحات، معاهده‌ها و قراردادهای صلح در مذهب، ادبیات و هنر به صورت برجسته‌ای به چشم می‌خورد.این حقیقت این سؤال را بر می‌انگیزد که آیا تکرار مکرّر جنگ و صلح به دلایل وجود پایگاههای روانی، جسمانی در انسان بوده و آیا این دلایل به  همراه فرایندهای اقتصادی حاکم بر جوامع انسانی توضیحی برای این حقیقت فراهم می‌آورند؟

جنگ و صلح اغلب به دلایل عملی، به دلیل وجود وضعیت نامساعد یا قابلیت فرصت طلبی، اتفاق می‌افتند. هرچند جنگ و صلح ابعاد گسترده‌ای دارد ولی تمرکز اصلی فیلسوفان روی ملاحظات عملی موضوع بوده، و این مبحث را به عنوان بخشی از فلسفه اخلاق یا فلسفه سیاسی طبقه بندی می‌کنند.

فیلسوفان در پاسخ به سؤال که «آیا امکان وجود صلح بین انسانها در سرتاسر عالم وجود دارد؟» هم‌نظر نیستند.آن دسته از فیلسوفانی که اعتقاد ندارند که جنگ در جوامع انسانی به صورت طبیعی قابل منسوخ کردن است کمر همت را برای یافتن اصول صحیح جنگیدن می‌بندند: آیا جنگیدن باید محدود به دفاع شخصی باشد یا اینکه تصمیم گیری در این مورد را باید  به رهبران سیاسی و نظامی واگذار کرد؟ توافق نظری در جواب به این سؤال و یا حتی در مورد قوانین جنگی پس از شروع جنگ وجود ندارد. برخی از فیلسوفان میگویند که نیروی مهاجم تنها باید از آسیب غیر متناسب امتناع بورزد، ولی دیگران هرگونه آسیب به بیگناهان (مانند غیر شهرنشینان غیر جنگجو) را غیراخلاقی میدانند. ولی وقتی که اوضاع بصورت فوق العاده‌ای خطرناک می‌شود ممکن است اعمال اینگونه محدودیتها لازم نباشد هرچند این موضوع جدال آمیزی بین اخلاقیون بوده‌است. در واقع جواب به سؤالات مشکلی مانند اینکه آیا می‌توان به جنگ رفت بحث را به سمت سؤالات بنیادیتری در زمینه خود اخلاقیات و ماهیت آن هدایت می‌کند.

آن دسته از فیلسوفانی که اعتقاد دارند که جنگ در جوامع انسانی قابل منسوخ کردن است و صلحی پایدار قابل دسترسی، در مورد شرایط محقق شدن آن به کاوش می‌پردازند. به عقیده برخی این کار نیاز به این دارد که به اشخاص نوعی از اخلاقیات صلح‌طلبانه آموزش داده شود؛ فیلسوفان دیگر بر نیاز به حکومت قانون تأکید می‌ورزند. یک جامعه اساساً بدون قانون به افراد آزادی تجاوز به املاک یکدیگر را می‌دهد که باعث بروز جنگورزی دائمی بین آنها می‌شود. هابز این وضعیت بیقانونی را به “وضع طبیعی” (state of nature) تشبیه کرده‌است. در حالی که معاهده‌ها می‌تواند برخی از جنگها را متوقف کند ولی برقراری امنیت و صلح نیاز به تشکیل ارگانهای اجتماعی استواری دارد.

 

شاید بتوان گفت جایگاه فلسفه در زمان ما, دقیقا ۱۸۰ درجه متفاوت با زمان کانت باشد

شاید بتوان گفت جایگاه فلسفه در زمان ما، دقیقا ۱۸۰ درجه متفاوت با زمان کانت باشد. کانت در زمان خود، فلسفه را رشته‌ای در حال فراموشی و حذف دانست، چرا که بشر به این نتیجه رسیده بود که فلسفه به کاری نمی‌آید. اما در زمان ما، فیلسوفان درخصوص هر پدیده‌ای تاملی مخصوص به خود ارائه می‌کنند و پدیده «جنگ» نیز از این مطلب مستثنا نیست . مطالعات فلسفی درباره جنگ، با تعریف این اصطلاح در پی این است که اقتضائات و مشخصه‌های ماهوی آن را معرفی کنند و همچنین به بررسی این مطلب می‌پردازد که آیا جنگ جزء جدایی‌ناپذیر زندگی بشر است یا خیر. همچنین از جمله مسائل اصلی این رشته، تحقیق درباره این مطلب است که آیا می‌توان به گونه‌ای آثار تخریبی جنگ را با تغییر در ماهیت آن کاست؛ مطلبی که هم‌اکنون می‌خوانید معرفی اجمالی است از چگونگی تامل فیلسوفان درباره «جنگ».

«جنگ» عبارت است از درگیری نظامی‌ بالفعل، تعمدی و گسترده بین اجتماعات نظامی. بنابراین درگیری و تنش بین ۲ نفر، همچنین درگیری گروهی و همچنین دشمنی و معانده بین دو خاندان، هیچ یک جنگ محسوب نمی‌شوند. جنگ پدیده‌ای است که صرفا بین اجتماع‌های سیاسی واقع می‌شود و مقصود از اجتماعات سیاسی در اینجا همان دولت‌ها و حاکمان یا اجتماعاتی است که خواهان حاکم شدن هستند. (با اضافه کردن قید اخیر[یعنی اجتماعاتی که خواهان حاکم شدن هستند] تعریف ما شامل جنگ‌های داخلی (civil war) نیز خواهد شد). جنگ کلاسیک، جنگ بین‌المللی (international war) است که عبارت است از جنگ بین دولت‌های متفاوت، مانند جنگ جهانی دوم. اما همیشه جنگ درون یک حکومت بین گروه‌ها و اجتماعات [سیاسی] رقیب وجود داشته است، مثل جنگ داخلی آمریکا. برخی گروه‌های فشار، مثل موسسات تروریستی را نیز می‌توان «اجتماعات سیاسی» محسوب کرد، به شرطی که آنها اجتماعی از افرادی باشند که هدفی سیاسی را دنبال می‌کنند و البته خواهان حکومت یا تاثیرگذاری بر تحولات حکومت در سرزمینی خاص باشند.

[اما] حکومت (statehood) چیست؟ بیشتر افراد از تمایزی که ماکس وبر (Max Weber) بین ملت و دولت حکومت قائل است، پیروی می‌کنند. ملت به گروهی اطلاق می‌شود که خود را به سبب اشتراک در بسیاری از چیزها مثل نژاد، زبان، فرهنگ، پیشینه تاریخی، مجموعه‌ای از آرمان‌ها و ارزش‌ها، عادات، نحوه خوراک، رسوم و دیگر موارد، همچون مردمی‌ واحد (a people) می‌دانند. از سوی دیگر، دولت حکومت به گونه‌ای دقیق‌تر دلالت بر تشکیلات حاکمیت (government) دارد؛ حاکمیتی که زندگی را در قلمرویی خاص سازماندهی می‌کند. بنابراین ما می‌توانیم بین دولت آمریکا و مردم آمریکا و همچنین بین حاکمیت فرانسه و ملت فرانسه تمایز قائل شویم. در عین حال، شما احتمالا اصطلاح «دولت ملت (nation-state)» را شنیده‌اید. به طور قطع افراد اغلب «ملت» و «دولت» را به عنوان اصطلاحاتی که قابلیت دارند جایگزین یکدیگر شوند، به کار می‌برند، ولی به خاطر اهدافی که مدنظر داریم، می‌باید تمایز مفهومی ‌این دو اصطلاح را حفظ کنیم. دولت ملت دلالت بر پدیده نسبتا متاخری دارد که در آن یک ملت خواهان دولت متعلق به خود است و برای تشکیل این دولت اقدام می‌کند. این تلقی از اصطلاح دولت ملت در ابتدا گرایشی اروپایی محسوب می‌شد به این شکل که مثلا دولت ایتالیایی برای ملت ایتالیایی، دولت آلمانی برای ملت آلمانی و … اما این تلقی اروپایی از مفهوم دولت ‌ ملت در کل جهان فراگیر شده است. اگر به برخی کشورها مثل آمریکا، استرالیا و کانادا توجه کنید می‌بینید که دولت، در واقع بر تعداد زیادی از ملت‌ها که آنها را با اصطلاح «جوامع چند ملیتی (multi-national societies)» می‌شناسیم، ریاست می‌کند. بسیاری از جوامع به واسطه مهاجرت‌های گسترده، جوامع چندملیتی محسوب می‌شوند. کشورهای چندملیتی گاهی اوقات مستعد و در معرض جنگ داخلی بین گروه‌های مختلف هستند. این بویژه در سال‌های اخیر در مورد آفریقای مرکزی به دلیل وجود مردم متفاوتی که علیه سلطه یک دولت مبارزه می‌کنند یا برای جدایی خود از نظام موجود در تلاشند، صدق می‌کند. (که خود این گروه معمولا به واسطه قدرت نظام پادشاهی به آن کشور ملحق شدند و به واسطه تفاوت‌های نژادی نسبت به گروه‌های محلی چندان احساس دوستی نمی‌کنند).

همه این تمایزات برای آنچه ما مدنظر داریم به کار گرفته خواهند شد. هم اکنون ما به این مساله می‌پردازیم که موضوع حکومت چه محوریتی برای ذات جنگ دارد. به طور قطع به نظر می‌رسد هر جنگی دقیقا و در نهایت درباره حکمرانی (governance) است. جنگ روشی همراه با خشونت برای تعیین این است که چه کسی حق دارد بگوید چه خط‌مشی‌ای در یک قلمرو مفروض در مسائلی چون موارد ذیل باید پیگیری شود: چه کسی باید قدرت را به دست گیرد، ثروت و منابع در اختیار چه کسی باید قرار گیرد، آرمان‌های چه کسی باید حاکم باشد، چه کسی عضو این قلمروست و چه کسی از اعضای قلمرو نیست، چه قوانینی باید به اجرا درآید، چه چیز در مدارس آموزش داده شود، مرزهای قلمرو مفروض تا کجاست، چه مقدار مالیات باید مقرر شود و الی آخر.

در صورتی که فرآیند و راه‌حل‌های صلح‌آمیز در تصمیم‌گیری درباره مسائل مذکور مورد توافق قرار نگیرد، جنگ راه‌حل نهایی خواهد بود. تهدید صرف به جنگ و اعمال تحقیر دوجانبه بین اجتماعات سیاسی در حد این نیستند که «جنگ» نامیده شوند. برای این‌که یک درگیری را جنگ بنامیم آن درگیری باید به شکل نظامی‌ و بالفعل و نه پنهان، باشد. به علاوه درگیری نظامی ‌واقعی می‌باید هم تعمدی و هم فراگیر باشد: بنابراین درگیری فردی و قابل تفکیک بین افسران یا مرزبانان متمرد از مصادیق جنگ محسوب نمی‌شوند. آغاز جنگ مقتضی التزام آگاهانه و بسیج اضطراری نظامیان مذکور است. بنابراین می‌توان گفت تا زمانی که جنگجویان عازم جنگ نشدند و تا زمانی که آنها با نیرویی عظیم به جنگ نپرداختند، جنگ واقعی رخ نداده است.

جنگ، بی‌رحم است با این حال در تاریخ حیات بشر و تغییرات اجتماعی، محوریت دارد و بدون شک در آینده نیز در زندگی ما تاثیرگذار خواهد بود بیایید در این قسمت، دیدگاه‌های تنها کسی را که به عنوان فیلسوف جنگ شناخته شده؛ یعنی کارل ون کلاوزویتز بررسی کنیم. کلاوزویتز اظهار می‌کند که جنگ «دنباله‌ای از سیاست (policy) با معانی دیگر آن (= سیاست) است.» به طور قطع این تعریفی خوب و محتمل از جنگ است: جنگ مربوط به حکمرانی و عبارت است از کاربرد راه‌های خشن و غیرصلح‌آمیز در حل مسائل سیاسی (که زندگی را در یک سرزمین ساماندهی می‌کند.) این تعریف با تعریف کلی‌ای که کلاوزویتز از جنگ ارائه می‌کند‌؛ به عنوان «عملی خشونت‌آمیز که به این قصد انجام می‌شود که طرف مقابل تسلیم خواسته ما شود» سازگار است.

کلاوزویتز می‌گوید، جنگ شبیه یک دوئل (مصاف تن به تن) منتها با مقیاسی وسیع است، همچنان که مایکل گلوین پس از او نوشته است، جنگ طبیعتا گسترده، جمعی (یا سیاسی) و خشن است. جنگ درگیری‌‌ نظامی‌ گسترده و با برنامه بین جوامع سیاسی است که منبعث از اختلافی جدی بر سر حکمرانی است. در واقع ما می‌توانیم بگوییم تعریف کلاوزویتز صحیح است ولی کاملا عمیق نیست: جنگ صرفا ادامه سیاست (policy) با معانی دیگر آن (= سیاست) نیست، بلکه موضوع جنگ بسیاری از چیزهاست که سیاست را ایجاد می‌کنند؛ یعنی نفس حکمرانی. جنگ به‌کارگیری نیروی جمعی برای حل مجادله بر سر حکمرانی و البته حکمرانی به واسطه زور و چماق است و در نهایت جنگ عمیقا انسان‌شناسانه است: زیرا موضوع جنگ چیزی است که به گروهی از افراد امکان می‌دهد تعیین کنند در یک قلمرو مفروض چه خط‌مشی‌ای باید پیگیری شود.

جنگ بی‌رحم و اقدام شنیعی است. با این حال در تاریخ حیات بشر و تغییرات اجتماعی محوریت دارد. این دو مطلب احتمالا پارادوکسیکال و غیرقابل توضیح به نظر آید یا شاید نمایانگر دو وجه مشوش شخصیت انسان باشد. بدون شک جنگ و رفتار ناشی از آن، همچنان در زندگی ما تاثیرگذار خواهد بود. با توجه به وقایع اخیر این ادعا ثابت می‌شود: حملات ۱۱ سپتامبر، حمله آمریکا به افغانستان، حمله به عراق و شکست و سقوط صدام، بحران دارفور در سودان، بمبگذاری در مادرید و لندن و آنچه [توسط بوش] جنگ علیه تروریسم (war on terror) نامیده شد. ما همگی به هزاره سوم [به عنوان هزاره بدون جنگ] بسیار امیدوار بودیم، ولی افسوس که قرن بیست‌و یکم تاکنون به شکل بی‌رحمانه‌ای به جنگ‌افروزی تهدید شده است.

طبیعت خشن جنگ و آثار ستیزگرانه اجتماعی آن، برای هر انسان اندیشمندی پرسش‌های مهم اخلاقی ذیل را مطرح می‌کند: آیا جنگ همیشه اشتباه و نادرست است؟ آیا ممکن است وضعیتی وجود داشته باشد که در آن جنگ به شکلی موجه یا حتی با خشونت کمتر صورت گیرد؟ آیا جنگ همواره قسمتی از زندگی انسان خواهد بود یا این‌که ما می‌توانیم کاری کنیم که جنگ را به کلی حذف کنیم؟ آیا جنگ نتیجه ماهیت تغییر ناپذیر انسان است یا این‌که پیامد روند متغیر اجتماعی است؟ آیا طریق عادلانه قابل دسترسی برای ورود به جنگ وجود دارد یا این‌که جنگ همواره کشتاری وحشیانه است؟ هنگامی ‌که جنگ به پایان می‌رسد فرآیند بازسازی پس از جنگ چگونه باید انجام گیرد و این فرآیند وظیفه کیست؟ هنگامی‌که جامعه ما برای ورود به جنگ برانگیخته می‌شود، حقوق و وظایف ما نسبت به این وضعیت چیست؟ . . . 

دکتر بریان اورند

عضو دپارتمان فلسفه دانشگاه واترلو

مترجم: سلمان اوسطی